U3A Stilbaai
VERSKYNSELS ~ PHENOMENA

Verstaan die maan as jy na hom staar.
Deon Begemann, U3A Stilbaai Astronomie-groep.

1.  Inleiding
“Liewe maan jy seil so langsaam deur die awend wolke heen. Jy’s so kalm en ook so rustig; kon ek daardie rus maar leen” (Kok & Malan). Elke mens op aarde het al met fassinasie na die maan gekyk en in ‘n oomblik van betowering gewonder wat hy presies sien. Sommige kyk meer as een maal en is nie tevrede om nooit weer te kyk nie. Dan ontstaan daar vrae by die maan-kyker wat my noop om hierdie artikel te skryf aan die lede van U3A astronomie klub met die doel om ‘n paar vrae te beantwoord en dit vir hulle die moeite werd te maak om “sterre” te kyk as die maan vol is.
Die maan is ‘n baie interessante hemel liggaam as mens weet waarna om te kyk en die maanlandskap se samestelling verstaan. Anders as die sterre is daar ‘n wêreld soortgelyk aan die aarde wat die waarnemer deur ‘n verkyker of ‘n teleskoop kan waarneem. Deur die maan se beeld te vergroot en dit te bestudeer gaan die kyker onmiddellik op ‘n vakansie-toer deur ‘n landskap wat baie aan die droë dele op die aarde, soos die Karoo, herinner. Na mate die maan deur sy maandelikse siklus gaan verander die hoek waarmee die son op die maan skyn voortdurend en daarom verander die beelde wat die skaduwees vorm ook deurlopend. Dit dra by om die landskap net meer fassinerend en drie dimensioneel te maak.

2.  Die oorsprong van die maan
Die ouderdom van die maan word op 4.5 biljoen jaar geskat. Die teorie lui dat tydens die vorming van die planete in ons sonnestelsel ‘n bal konglomeraat met die aarde gebots en om die aarde bly wentel het totdat dit die maan gevorm het. Weens die relatiewe klein massa van die maan kon dit nie ‘n atmosfeer van gasse en water behou nie. Die gevolg was dat daar vandag geen strukture soos duine, erosie valleie en plooiingsberge soos op aarde voorkom nie.
Die maan het gou afgekoel en het nie soos die aarde ‘n kors wat op lawa beweeg nie maar het wel ‘n klein semi-gesmelte kern. Die maan is van tyd tot tyd met asteroïdes gepeper waarvan sommige so groot was dat daar wel weer sporadies lawa gevorm is en van die inpak kraters wat eerste gevorm het oorvloei het.
Nadat die maan sy finale vorm bereik het, het daar ‘n groot stilte gevolg wat reeds biljoene jare duur. Nou en dan het nog ‘n asteroied geval. Die onsigbare sonwind het egter nooit opgehou om die oppervlak met klein energie ryke son deeltjies te bestraal nie en het subtiel die oppervlak van die maan verander, tot vandag toe.
Enkele statistieke betreffende die maan word in die volgende tabel weergegee:
Gem. Afstand vanaf aarde: 381 575 km
Naaste afstand: 356 400 km
Vêrste afstand 406 700 km
Sideriese tyd van omwenteling:
(gemeet teen ‘n vaste ster)
27.322 dae
Gem. Sinodiese tyd van omwenteling:
(gemeet teen maan se gesig na die aarde)
29.531 dae
Gem. deursnee: 3 476 km
Massa aarde : Massa Maan: 81:1
Gem. Skynbare verskuiwing per dag: 13 grade
Opkoms verskil: 50 minute per dag

3.  Die drie hoof geologiese strukture op die maan.
Deur ‘n verkyker of teleskoop word drie hoof strukture op die maan waargeneem, naamlik:
3.1  Impak kraters (veroorsaak deur impakte)
3.2  Vulkaniese uitbarstings en lawa vloei (veroorsaak deur vulkanisme)
3.3  Frakture op die oppervlak (veroorsaak deur tektonisme)
Op aarde sal ons die effekte van water (riviere, see en ys), wind, die skuiwende plate van die aardkors en die invloed van die mens kan byvoeg as kragte wat die landskap verander.
3.1  Impak kraters
3.1.1  Eenvoudige kraters
‘n Projektiel wat die maan tref kan mikrons of kilometers in deursnee wees. Meestal trek hulle baie vinnig omdat daar geen atmosfeer is nie. Die klein kratertjies (tot so 15 km in deursnee) vorm byna perfekte komme met styl wande en plat bodems. Die diepte is ongeveer 30% van die deursnee. Klein kratertjies het soms nie ‘n rand nie en staan bekend as kraterkuile.
3.1.2  Komplekse kraters
Groot asteroides met baie energie veroorsaak dat die grond tydens impak saamgepers word en daarna weer terug spring. Dit veroorsaak ‘n heuweltjie (koepel) binne in die krater. Sulke kraters se wande is dikwels so styl dat die wande ingee en na binne of buite val. Die ontploffing tydens impak skiet rotse en klippe soms meer as ‘n duisend km ver en veroorsaak wit strepe waar die ondergrondse onbestraalde basalt ontbloot word. Die diepte van komplekse kraters is ongeveer 10% van die deursnee.
3.1.3  Impak komme
Die grootste impakte op die maan het komme veroorsaak wat soos vlaktes uitstrek. Die diepte is ongeveer 1% van die deursnee. Die botsing tydens vorming het die oppervlak laat smelt en lawa uit die destydse gesmelte mantel na die oppervlak gebring. Die lawa het uitgesprei en alle vorige kraters bedek. Die swart gestolde lawa het vir die eerste sterrekundiges soos oseane gelyk en tot vandag toe staan hulle as “Mare” bekend (Latyns vir see). Die tabel aan die einde van hierdie stuk gee die vertalings van die belangrikste Latynse name in Afrikaans en Engels aan.
3.2  Vulkane
Vir ‘n kort tyd na maanvorming was die binnekant van die maan gesmelt en die temperatuur was aangejaag deur die verval van radio aktiewe stowwe. Net soos op aarde was daar aktiewe vulkane. Waar die lawa opgehoop het sien mens vandag nog net vlaktes. Enkele verweerde lawa splete en pype kan mens vandag sien en staan dit bekend as “Rille” (wat klein kanaal beteken). Hier en daar is kegels en riwwe van opgehoopte gestolde lawa sigbaar.
Gestolde maan lawa bevat baie yster en titanium wat deur die son se bestraling verdonker word. Waar dit later versteur is vertoon dit ligter. Die persentasie yster en titanium beïnvloed ook die kleur. Die sogenaamde hooglande van die maan het minder yster en meer aluminium en kalsium in die vorm van veldspar en vertoon ook ligter.
3.3  Tektoniese verskuiwings
Die beweging van die maankors was die gevolg van impak, vulkanisme en inkrimping. Terrasse, eskarpemente en riwwe wat deur vertikale en horisontale druk verskille veroorsaak is kan waargeneem word.
Deur die strukture op die maan te bestudeer kan mens ‘n tydlyn waarneem waar impak, vulkanisme en tektonisme die omgewing verander het, dikwels in verskillende volgordes.
Fig. 1 hieronder toon die omgewing van die groot Plato krater soos deur die Lunar Reconnaissance Orbiter Wide Angle Camera afgeneem.
Plato krater
Legende tot nommers:
  1. Kompleks krater Plato met vloer deur lawa bedek (101 km in deursnee)
  2. Kratertjie op later stadium gevorm (Deursnee 2 Km)
  3. Skeur in krater rand
  4. Plato rille (spleet, 180 km lank)
  5. Eenvoudige krater Plato-D
  6. Montes Teneriffe (Teneriffe berge) Hoogte 2.4 km
  7. Mons Pico (Berg Pico) Hoogte 2.4 km
  8. Lawa pyp in Imbrium vloer
  9. Montes Blanc Hoogte 3.7 km
10. Promontorium De Ville (Rotspunt De Ville)
11. Valis Alps (155 km lank)
12. Komplekse krater Cassini (56 km in deursnee)
13. Mons Piton Hoogte 2.2 km
14. Mare Imbrium impak kom met subtiele strepe lawavloei (Reën see) (Deursnee 1145 km)
15. Montes Recti (90 km lank)
16. Montes Alps
17. Cassini-A met impak heuwel (15 km deursnee)
In Figuur 2 is die Plato krater vergroot:
Plato krater

4.  Die agterkant van die maan
Die maan en die aarde is vasgevang deur gravitasie en die maan voltooi een omwenteling rondom sy eie as in nagenoeg dieselfde tyd as wat die aarde om sy as draai. Ons sien dus altyd ongeveer dieselfde kant van die maan. Eintlik sien ons 59% van die maan omdat die maan ‘n klein aswentelingsossillasie toon (librasie) maar ons sien nooit die hele oppervlak te gelyke tyd nie. Slegs 41 % van die oppervlak is heeltyd sigbaar. Figuur 3 toon die verskil in beeld tussen twee datums waarop die maan afgeneem is vanaf Stilbaai. Librasie is die gevolg van die eliptiese baan wat die maan om die aarde volg.
Fig. 3 toon die verskil in die oppervlak wat ons sien ter verklaring van die ekstra 9% sigbaarheid.
Die volledige agterkant van die maan is eers op 7 Oktober 1959 die eerste keer afgeneem toe die Russiese Lunik III satelliet om die maan gewentel het.
Om een of ander rede was daar minder lawavloei aan die agterkant as aan die voorkant en daarom is daar baie meer kraters en minder vlaktes aan die agterkant sigbaar. Die maankors is egter dikker aan die agterkant as aan die voorkant en kon ‘n rol in die ontstaan tot die verskil gespeel het.
Fig. 4 toon die agterkant soos deur die Lunar Reconnaissance Orbiter Wide Angle Camera afgeneem.

5.  Maan nomenklatuur
Die onderstaande tabel gee die vertaling van die belangrikste terme wat dikwels op maan kaarte in Latyns aangedui word:
Latyns Afrikaans Engels
Mare Maanvlakte Ocean
Mare Australe Suidersee Southern Sea
Mare Crisium Rampsee Sea of Crisis
Mare Fucunditatis Vrugbaarheidsee Sea of Fertility
Mare Frigoris Kouesee Sea of Cold
Mare Humorum Vogtigheidsee Sea of Humidity
Mare Imbrium Reënsee Sea of Showers
Mare Nectaris Nektarsee Sea of Nectar
Mare Nubium Wolkesee Sea of Clouds
Mare Serenitatis Kalmtesee Sea of Serenity
Mare Tranquillitatis See van Rus Sea of Tranquillity
Mare Vaporium Dampsee Sea of Vapours
Dorsa Rif Ridge
Montes Bergreeks Mountain range
Mons Berg Mount
Promontorium Rotspunt Rocky point
Rille Spleet Cleft/Channel
Rima Skeur Fissure
Rupes Muur Wall
Vallis Vallei Valley
Afrikaanse Maankaart - gesien soos met die oog of ‘n verkyker:
 Afrikaanse maankaart

6.  Literatuur geraadpleeg
De Klerk J.H. 1990. Sterrekunde Woordeboek. Potchefstroom Herald.
Omega Centauri Software. 2020. Lunarmap HD.
Satterthwaite Gilbert E. 1970. Encyclopedia of Astronomy. Hamlyn London.
Scagell Robin.2004. Philip’s Night Sky Atlas. Philip’s Londen.
Wikipedia, the Free Encyclopedia. 2020.
Wood, Charles A & Collins, Maurice J. S. 2013. 21 st Century Atlas of the Moon. West Virginia University Press.

Mei 2020

Top
©2020 U3A Stilbaai